Yazılı haftasında evde ne yapılır? Kaygıyı büyütmeden destek

Önce takvimi öğrenin

Yazılı haftasında evdeki gerginliğin büyük kısmı belirsizlikten gelir: hangi gün hangi sınav var, hangi konular dahil, aynı güne iki sınav denk geliyor mu? Bunları sınavdan iki gün önce değil, takvim açıklanır açıklanmaz öğrenin.

Kurallar ortaokulda ve lisede aynıdır. MEB Ölçme ve Değerlendirme Yönetmeliği'ne göre bir dönemde her dersten iki yazılı sınav yapılır; haftalık ders saati altı ve üzeri olan derslerde il zümresi karar verirse üçüncü sınav eklenebilir. Birinci dönemin birinci sınavları Ekim ayının son haftası ile Kasım ayının ilk haftası arasında yapılır. Bir sınıfta bir günde ikiden fazla sınav yapılmaması esastır ve yazılı sınav, zorunlu hâller dışında, bir ders saatini aşmaz. Tarihlerin nerede duyurulacağı da yönetmelikte yazılıdır:

Tarihleri e-Okul Veli Bilgilendirme Sistemi'nden (VBS) ve okulun duyurularından izleyebilirsiniz. Bu yıl bunlara MEB'in ülke geneli ortak yazılı sınavları da ekleniyor. Bakanlığın 10 Eylül 2026 duyurusuna göre 2026-2027'de 6, 7, 9 ve 10. sınıflarda toplam sekiz ortak yazılı yapılacak ve sorular açık uçlu olacak. Birinci dönemin ortak yazılıları şöyle:

Yönetmeliğe göre ülke, il ve okul genelinde yapılan ortak yazılılar için bir konu soru dağılım tablosu hazırlanır ve öğrencilere bildirilir. Hangi konudan kaç soru geleceğini gösteren bu tablo, tekrar planının çıkış noktasıdır; çocuğunuz görmediyse öğretmenine sorsun. Takvim belli olunca çocuğunuzla birlikte tek bir sayfaya şunları yazın:

• Her dersin sınav tarihi.
• Konu soru dağılım tablosu ya da öğretmenin söylediği kapsam.
• Aynı güne ya da art arda günlere denk gelen sınavlar.
• Sınavın okulun kendi yazılısı mı, ülke geneli ortak yazılı mı olduğu.

Sınavdan önceki beş gün

Tekrar planının amacı her şeyi son akşama yığmamaktır. Ders çalışma yöntemlerini derleyen geniş bir incelemede (Dunlosky ve arkadaşları, 2013) en yüksek fayda değerlendirmesini iki yöntem aldı: tekrarı günlere yaymak (aralıklı tekrar) ve kendini sınamak, yani kitabı kapatıp soru çözmek ya da konuyu hatırlamaya çalışmak. Metni yeniden okumak ve altını çizmek ise düşük faydalı bulundu. Beş günlük plan bu iki yöntemle kurulur. Aşağıdaki tablo bir sınav için örnektir; aynı hafta birden fazla yazılı varsa günleri derslere bölüştürün.

Blokların uzunluğunu yaşa göre ayarlayın; günlük çalışma düzeninin nasıl kurulduğunu haftalık çalışma planı yazımızda adım adım anlattık. Yazılı haftası o planın içine eklenen kısa bir yoğunlaşma olmalı, evin bütün düzenini değiştiren bir olağanüstü hâl değil.

Okulda yapılan yazılılar da ülke geneli ortak yazılılar da cevabı öğrencinin kendisinin yazdığı sorulardan oluşur. Bu yüzden yalnız test çözmek yetmez: bir tanımı kendi cümlesiyle yazmak, bir işlemin adımlarını kâğıda dökmek ve cevabın nedenini açıklamak da çalışmanın parçası olsun. Konuyu size anlatması, kısa ve etkili bir kendini sınama yoludur.

Uyku: sınav haftasında pazarlık konusu değil

Sınav haftasında en kolay feda edilen şey uykudur, ama gece geç saate kadar çalışmak ertesi günün dikkatini götürür. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) önerisini Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de destekliyor. Öneri, 24 saatlik toplam uykuyu şöyle veriyor:

Aynı uzlaşı bildirisi, önerilen süreyi düzenli olarak uyumanın dikkat, davranış, öğrenme ve bellekle ilişkili olduğunu belirtiyor. Sınav haftasındaki karşılığı şu:

• Yatış ve kalkış saatini değiştirmeyin. AAP, uyanma saatinin hafta içi ve hafta sonu aynı tutulmasını öneriyor; sınav haftası bu düzeni bozmanın zamanı değil.
• Ekranı yatmadan önce kapatın. AAP, uykunun bölünmemesi için bütün ekranların yatmadan en az bir saat önce kapatılmasını ve gece yatak odasının dışında kalmasını öneriyor.
• Gece çalışmasını plana yazmayın. Plan aksadıysa çözüm uykudan çalmak değil, ertesi günün planını sadeleştirmektir.
• Örnek olun. Çocuğunuzla birlikte gece yarısına kadar ödev başında oturmak, uykunun önemsiz olduğu mesajını verir.

Çocuğunuz haftalardır uykuya dalmakta zorlanıyorsa, gece sık uyanıyorsa ya da derste uyukluyorsa bunu sınav kaygısına bağlamadan önce çocuk doktoruna danışın.

Son akşam ve sınav sabahı

Son akşamın işi bilgi eklemek değil, sınava dinlenmiş girmektir.

Son akşam

• Çantayı birlikte hazırlayın: kalem, silgi, kalemtıraş, cetvel, dersin gerektirdiği araçlar ve su.
• Tekrarı kısa tutun: hata defterinden birkaç soru, konu özetine son bir bakış. Yeni konu, yeni kaynak, yeni test kitabı yok.
• Akşam yemeğini her zamanki saatinde yiyin, ekranı erken kapatın, yatış saatini koruyun.

Sınav sabahı

• Her zamanki saatte kalkın; okula koşturmadan yetişecek kadar erken.
• Kahvaltı alışılmış olsun; sınav sabahı yeni bir yiyecek ya da içecek denemenin zamanı değil.
• Sabah ders konuşmayın, son dakika sorusu sormayın. Kısa bir cümle yeter: “Hazırlandığın kadarını yazman yeterli.”
• Kaygılı bir çocukla bir nefes egzersizini önceden birlikte öğrenebilirsiniz. Cincinnati Children's hastanesinin çocuk psikoloğu “kutu nefesi”ni öneriyor: dört saniye nefes al, dört saniye tut, dört saniye ver, dört saniye bekle. Sakin bir akşam deneyin ki sınav günü yabancı gelmesin.

Ne söylemeli, ne söylememeli?

Velinin sözleri sınav kaygısını azaltabilir de büyütebilir de. MEB'in velilere yönelik rehberlik kitabı bunu açıkça yazıyor:

Aynı kitap, ebeveynin kendi sınav kaygısının çocukta da benzer bir kaygıya yol açabileceğini hatırlatıyor. Yani önce sizin sakin kalmanız gerekiyor. Evde sık duyulan cümlelerin yerine şunları deneyin:

Bu öneriler araştırmalarla da uyumlu. Mueller ve Dweck'in 1998'de yayımlanan altı çalışmasında, zekâsı için övülen beşinci sınıf öğrencileri, çabası için övülenlere göre başarısızlıktan sonra göreve daha az sebat etti ve daha düşük performans gösterdi. Cincinnati Children's'ın çocuk psikoloğu da “iyi olacaksın”, “sadece rahatla” gibi cümlelerin somut olmadığı için genellikle işe yaramadığını, sonucu değil çabayı övmeyi öneriyor. Kıyas konusunda MEB'in kendi tutumu da açık:

Sınavdan sonra: not değil, hata listesi

Yönetmelikler sınav kâğıdını bir öğrenme aracı olarak görüyor. Ortaokulda sonuçlar, ülke ve il geneli ortak sınavlar hariç, en geç 10 iş günü içinde e-Okul'a işlenir; kâğıtlar incelenmek üzere öğrencilere dağıtılır ve ortak hatalar sınıfta açıklanır. Lisede de öğretmen ortak hataları açıklar; öğrenci isterse kâğıdını öğretmeniyle bir kez daha inceleyebilir. Sonuç eve geldiğinde sizin işiniz bu incelemeyi evde sürdürmektir:

1. Sonucu geldiği anda konuşmayın. Çocuğunuz yorgun ya da üzgünse konuşmayı ertesi güne bırakın; önce nasıl hissettiğini sorun.
2. Kâğıdı birlikte açın, puandan değil sorulardan başlayın. Doğru yapılanlar da konuşulur: hangi çalışma işe yaradı?
3. Her yanlışın nedenini bulun. Aşağıdaki üç nedenden hangisi?
4. Öğretici yanlışları hata defterine yazın. Soru, neden ve doğru yol; çocuğunuz kendi cümlesiyle yazsın.
5. Aynı soruyu 1 gün, 1 hafta ve 1 ay sonra kitaba bakmadan yeniden çözün. Birinci dönemin ikinci yazılıları Aralık sonu ile Ocak başına denk gelir; Kasım'daki hatalar o sınavın çalışma listesidir.

Bu üç ayrım, Norman Koleji'nin ölçme ve değerlendirme yaklaşımında deneme kâğıtlarını okurken kullandığı ayrımla aynıdır. Hata defteri şablonunu Koçun Defteri sayfasından ücretsiz indirebilirsiniz.

Kademeye göre farklar

İlkokul

Yönetmeliğe göre ilkokulda başarı puanlı yazılı sınavlarla değil; etkinliklere katılım, gözlem formları, oyun temelli değerlendirmeler ve görev amaçlı ölçme araçlarıyla izlenir. Birinci sınıflardan başlayarak kademeli olarak karne yerine Gelişim Raporu veriliyor. Bu yaşta evde “sınav haftası” havası yaratmayın: her günkü okuma, ödev ve uyku düzeni yeter. Öğretmen kısa bir değerlendirme yapacaksa nasıl hazırlanılacağını ona sorun; çocuğunuza sonucu değil, ne öğrendiğini sorun.

Ortaokul

Puanlı yazılılar 5. sınıfta başlar; aynı hafta birkaç dersten sınava girmek çoğu çocuk için yenidir. Kapsamı ve planı birlikte çıkarın. 6. ve 7. sınıflarda ülke geneli ortak yazılılar var. 8. sınıfta yazılı haftası LGS hazırlığıyla iç içe geçer; ayrıntısını LGS yılı yazımızda anlattık. Türkçe ve yabancı dil sınavları dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerini ölçecek biçimde yazılı ve uygulamalı yapılır; sesli okuma ve konuşma da çalışmanın parçası olsun.

Lise

Planın sahibi artık öğrencidir; siz dinler, zemini hazırlar ve gerektiğinde öğretmenle görüşürsünüz. 9. ve 10. sınıflarda ülke geneli ortak yazılılar var; 10. sınıfların Türk dili ve edebiyatı sınavı 12 Kasım'da. Lisede yazılı soruları, bir önceki sınavdan sonra işlenen konulara ağırlık verilerek, geriye doğru azalan oranda bütün konuları kapsar; eski konular da tekrar listesinde kalmalı. AAP, ergenlikte uyku saatinin doğal olarak geç saate kaydığını ve gençlerin daha az değil, daha çok uykuya ihtiyaç duyduğunu vurguluyor. Gece geç saate kadar çalışmayı yasaklamak yerine birlikte konuşun.

Kaygı ne zaman ciddidir?

Sınav öncesinde biraz heyecan olağandır. MEB'in veli kitabı da makul düzeyde kaygının odaklanmaya yardım ettiğini, sorunun kaygının düzeyinde olduğunu anlatıyor. Şu işaretlerden biri tekrar tekrar görülüyorsa dikkat edin:

• Sınav günlerinde okula gitmek istememe; sabahları sık karın ya da baş ağrısı
• Sınavdan önceki gece uyuyamama, yemek yiyememe
• Çalışmayı sürekli erteleme, masadan kaçma, kolay sinirlenme
• “Zaten yapamayacağım” gibi cümlelerin sıklaşması
• Sınav bittikten sonra da günlerce süren yoğun huzursuzluk

Önce dinleyin; küçümsemeden ve hemen çözüm önermeden. Bedensel şikâyetlerde önce çocuk doktoruna başvurun. Belirtiler çocuğunuz için alışılmadık ölçüde yoğunsa ya da her sınavda tekrarlanıyorsa okulun rehberlik servisiyle görüşün; servis durumu öğretmenle birlikte değerlendirir, gerekirse bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına yönlendirir. Norman Koleji'nde kaygıyla baş etme becerileri bireysel görüşmelerde ve grup çalışmalarında ele alınıyor; veli görüşmesi için okulu arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Ayrıntılar rehberlik sayfamızda. Kaygı isteksizlik ya da masaya hiç oturmama biçiminde görünüyorsa ders çalışmayan çocuk yazımız da yol gösterir.