P4C nedir? Çocuklar için felsefe okulda nasıl işlenir?

P4C nereden geliyor?

P4C, İngilizce “Philosophy for Children” sözlerinin kısaltmasıdır; Türkçede “çocuklar için felsefe” ya da “çocuklarla felsefe” diye de anılır. Yaklaşımın kökü, felsefe profesörü Matthew Lipman'ın 1960'ların sonunda çocuklar için yazdığı felsefi hikâyelere ve 1974'te Ann Margaret Sharp'la birlikte ABD'deki Montclair Devlet Üniversitesi'nde kurduğu Çocuklar İçin Felsefeyi Geliştirme Enstitüsü'ne (IAPC) dayanır. Lipman'ın çıkış noktası basitti: çocuklar küçük yaştan büyük sorular sorar, ama okul bu sorulara çoğu zaman yer açmaz.

Bugün P4C dünyanın birçok ülkesinde, farklı adlar ve uygulamalarla okul öncesinden liseye kadar kullanılıyor. UNESCO da 2007'de yayımladığı “Philosophy, a School of Freedom” (Felsefe, bir özgürlük okulu) çalışmasında okul öncesi ve ilkokulda çocuklarla felsefe uygulamalarına ayrı bir bölüm ayırdı.

P4C ile felsefe dersi arasındaki fark

Lisedeki felsefe dersinde öğrenci filozofları ve akımları öğrenir. P4C'de ise öğretilen bir bilgi listesi yoktur; öğrenilen, birlikte düşünmenin kendisidir. Çocuk bir filozofun adını bilmeden “Bir şeyin adil olduğunu nasıl anlarız?”, “Arkadaş kime denir?”, “Bir oyuncak gerçekten canlı olabilir mi?” gibi sorular üzerine konuşur.

Bu konuşmanın adı “sorgulama topluluğu”dur. IAPC bu çalışmanın çocukları hipotez kurmak, kavramları netleştirmek ve birbirine gerekçe sunmak gibi düşünme adımlarına kattığını yazar; bu, çocukların birbirini dinlediği ve birbirinin fikri üzerine düşünce kurduğu sosyal bir süreçtir. Öğretmen burada cevabı bilen kişi değil, konuşmayı yöneten kişidir: soruyu açar, söz sırasını gözetir, “Neden öyle düşünüyorsun?” diye sorar.

Bir P4C dersi nasıl geçer?

Uygulamalar okuldan okula değişse de tipik bir oturumun akışı şöyledir:

1. Uyarıcı. Öğretmen kısa bir hikâye okur, bir resim gösterir ya da bir nesne getirir.
2. Düşünme süresi. Çocuklar birkaç dakika sessizce düşünür; merak ettikleri şeyi kendi cümleleriyle söyler.
3. Soruları toplamak. Çocukların soruları tahtaya yazılır. Hangi sorunun konuşulacağı çoğu zaman çocukların oyuyla seçilir.
4. Sorgulama. Çocuklar çoğunlukla daire şeklinde oturur. “Katılıyorum çünkü...”, “Katılmıyorum çünkü...”, “Ona bir şey eklemek istiyorum...” gibi cümlelerle konuşulur; her görüş bir gerekçeyle söylenir.
5. Son düşünceler. Oturum bir sonuca bağlanmak zorunda değildir. Her çocuk, konuşmadan sonra fikrinin değişip değişmediğini kısaca söyler.

Okul öncesinde oturumlar kısa tutulur, resim ve oyunla desteklenir; ilkokulda süre ve sorular yaşla birlikte uzar.

Çocuğa ne kazandırması hedeflenir?

P4C'nin hedefleri bir sınav sonucuyla değil, çocuğun konuşma ve düşünme biçimindeki değişimle izlenir:

• Soru sormak. “Neden?” ve “Ya öyle olmasaydı?” diye sormayı bir alışkanlığa dönüştürmek.
• Gerekçe göstermek. “Bence öyle” demekle kalmayıp nedenini söyleyebilmek.
• Dinlemek. Söz sırası beklemek, arkadaşının fikrini dinleyip onun üzerine düşünmek.
• Farklı görüşe saygı. Herkesin aynı düşünmek zorunda olmadığını, anlaşmazlığın kavga olmadığını deneyimlemek.
• Kavramları netleştirmek. Adalet, dostluk, cesaret gibi gündelik kavramların ne anlama geldiğini birlikte aramak.

Norman Koleji'nde P4C

Norman Koleji'nde “Çocuklar için felsefe (P4C)”, anasınıfı ve ilkokulun branş dersleri arasında yer alıyor. Kurucumuz Öztuna Norman bu dersi neden programa koyduklarını tek cümleyle anlatıyor:

P4C, okulun diğer derslerdeki yaklaşımıyla aynı yöne bakıyor. Anaokulu programımız çocuğun merakını merkeze alır; amaç soru soran, kendi kararını verebilen, sosyal ve duygusal olarak güçlü çocuklar yetiştirmektir. İlkokulda öğretmenler açık uçlu sorular sorar, farklı çözüm yollarını teşvik eder ve hatayı öğrenmenin doğal bir parçası sayar; düşünme becerileri ve akıl oyunları da programın içindedir. Öztuna Norman ilkokulun görevini de aynı çerçevede tarif ediyor:

P4C dersinin haftalık saatini ve bir oturumun nasıl geçtiğini okul gezisinde öğretmenlerimizden dinleyebilirsiniz.

Evde P4C tarzı sohbet nasıl yapılır?

P4C'nin evdeki karşılığı ayrı bir ders değil, birkaç küçük alışkanlıktır:

• Kitabı okuduktan sonra bir soru sorun. “Sence o neden öyle yaptı?”, “Sen olsan ne yapardın?”, “Bu adil miydi?” Doğru cevabı aramayın; nedenini sorun.
• Bekleyin. Çocuk cevap vermeden önce düşünüyorsa hemen sözü almayın. Birkaç saniyelik sessizlik düşüncenin büyüdüğü yerdir.
• “Neden öyle düşünüyorsun?” diye sorun. Bu soruyu sınav gibi değil, merakla sorun; siz de kendi düşüncenizi gerekçesiyle söyleyin.
• Farklı düşünmeye izin verin. Çocuğunuz sizinle aynı fikirde olmak zorunda değil. Fikrini iyi gerekçelendirdiyse bunu fark edin ve söyleyin.
• Soruları biriktirin. Yemek masasında çıkan büyük soruları bir kâğıda yazıp hafta sonu birine geri dönmek, çocuğa sorularının önemsendiğini gösterir.

Bu alışkanlıklar okuma alışkanlığıyla da birleşir: birlikte okunan bir kitap, en kolay felsefe sohbetinin başlangıcıdır.